Chục năm trước, cứ đến 23 tháng chạp, thôn Lư Cấm làm bếp đất nung (Khánh Hòa) nhộn nhịp hẳn vì hàng làm ra bao nhiêu bán hết bấy nhiêu. Còn ngày nay, thôn ấp buồn hiu vì không cạnh tranh nổi với bếp ga, bếp điện.
Thôn Lư Cấm (phường Ngọc Hiệp, thành phố Nha Trang) được nhiều người xem là “làng ông Táo”, vì nổi tiếng là nơi sản xuất ra các bếp đất nung "ông Táo" cung cấp cho thị trường Khánh Hòa và nhiều tỉnh lân cận.
Thế nhưng những năm gần đây, năm nào cũng tồn đọng cả trăm cái bếp ông Táo, Lư Cấm một thời với cả làng làm nghề gốm giờ đây đang đứng trên bờ vực mai một.
Ông Lê Văn Sương, một người bám nghề gần 30 năm cho biết, khoảng 40 năm trước cả cái làng này đều làm gốm, làm bếp. "Từ 20 năm nay, sau bao phen sóng gió đến bây giờ chỉ còn 5 hộ duy trì được nghề là hộ ông Đặng Văn Hiệu, Lê Văn Chương, Lê Văn Triết, Hồ Nhỏ và tôi. Các sản phẩm của làng từ nồi, niêu, chén bát bây giờ cũng chỉ còn duy nhất sản xuất bếp ông Táo”, ông Sương ngậm ngùi nói.
Các nghệ nhân cho biết, trừ những lúc lũ lụt, còn mưa nắng gì hằng tháng mỗi hộ cũng sản xuất ra được khoảng 1.000-1.500 cái bếp, giá một cái bán 10.000 đồng. Trừ chi phí, tiền lời mỗi tháng được khoảng 7 triệu đồng cho ba lao động. Tính theo đầu người khoảng 2,5 triệu đồng một tháng nhưng phải làm hết sức tốn công, vất vả, từ lúc nhào đất, lên khuôn, phơi phong, nặn lò, núng lò cũng ngót nghét 20 ngày trời để ra một cái bếp ông Táo.
 |
| Nghệ nhân tạo dáng khuôn cho bếp ông Táo. Ảnh: Tường Vi |
Bàn tay khéo léo, cắt vuốt, xoay nặn, đôi mắt vẫn chăm chút, đam mê khi tạo ra những chiếc bếp, nghệ nhân Lê Văn Chương cho biết ông vẫn mê nghề, gắn bó với nghề lắm nhưng không tránh được thực tế phũ phàng.
Ông tâm sự: “Tui làm nghề này nay đã được 4 đời rồi, có lẽ đến đời tui là hết làm thôi. Mấy đứa con hiện tại đi học hành hết, nghe đến làm bếp là nó sợ luôn". Theo ông Chương, đây là một nghề quá cực, lấm lem bùn đất quanh năm mà hàng hóa làm ra ngày càng ế ẩm. "Thêm đó là đất đai, than củi càng lúc càng cạn kiệt. Bếp ga, bếp điện thì ngày càng phổ biết, cái làng làm bếp ông Táo này e rằng sắp đến ngày tàn rụi rồi...”, ông Chương thở dài.
|
Chiếc bếp đất nung (được người miền Trung gọi là bếp lò, bếp ông Táo) kiểu dáng đơn giản nhưng phải trải qua nhiều công đoạn vất vả để hoàn thành. Đất sét được mua với giá 100.000 đồng một xe công nông. Đất được trộn, nhồi với nước cho nhuyễn, rồi chia ra từng phần nhỏ, mỗi phần đủ tạo ra một chiếc lò. Khung làm lò bằng tôn để tránh đất sét dính vào khuôn, tro được dùng để thao bao quanh. Từ mẫu khuôn đầu tiên ấy, tới công đoạn tạo dáng lò, gắn thêm các quai, làm cửa bếp và lót vỉ.
Bếp làm xong tùy theo trời nắng gắt hay không mà được đem phơi 24-48 giờ, sau đó đặt vào lò nung. Lò nung bếp cũng giống như lò nung gạch, thường được thổi lửa liên tục trong vòng 24 tiếng đồng hồ bằng củi hoặc trấu. Khi đó, bếp đã chín với màu đất đỏ rất đẹp. Công đoạn cuối cùng là đợi bếp nguội, gắn vỉ lót vào để đưa ra thị trường tiêu thụ.
Hiện giá một chiếc bếp lò nung thành phẩm bỏ mối là 10.000 đồng. Người mua về lại làm thêm vỏ bọc bằng tôn để giữ độ bền, tới tay người tiêu dùng từ 18.000-20.000 đồng một cái bếp ông Táo.
Khuê Việt Trường |
Một hướng mới cho “làng ông Táo” khi khá nhiều khách du lịch thường xuyên đạp xe về đây, hay các công ty du lịch đưa khách về làng Lư Cấm để xem những người thợ còn lại biểu diễn tài năng.
Ông Chương nói: “Du khách cũng thường xuyên về đây lắm, mỗi lần làm cho họ xem, chúng tôi cũng có ít tiền, nhiều người còn muốn chúng tôi làm những cái bếp nhỏ nhỏ để họ mang về làm quà kỷ niệm nữa kia”. Ông cũng cho rằng làm bếp lò kiêm luôn làm du lịch, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa gìn giữ nếp sống sinh hoạt của người Việt và tạo thêm thu nhập, đó cũng là một cách hay.
Trò chuyện với VnExpress.net, ông Chương chỉ vào cái cột mốc cắm sâu vào đất nhà ông gần 50 m tính từ mặt đường, rồi trầm ngâm: “Sắp tới lại có đợt giải tỏa, lò nung này của nhà tui hết chỗ làm rồi. Nhận tiền đền bù rồi đi nơi khác mua đất sinh sống, chẳng biết có giữ được nghề cha ông không nữa”.
Ông Nguyễn Hữu Bài, Phó giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Khánh Hòa cho biết, tỉnh có chủ trương làm du lịch ở làng nghề Lư Cấm và đã tính toán đến việc bảo tồn làng nghề này. Cụ thể, tỉnh sẽ đền bù thỏa đáng và xem xét di dời đến địa điểm nào đó để dân vẫn có thể làm nghề "bếp ông Táo". Đồng thời tỉnh sẽ liên hệ với các công ty du lịch đưa khách về làng gốm mới để dân có điều kiện phát triển kinh tế hơn.
Xuân sắp về, không khí se se lạnh, ngày ông Táo chầu trời đã đến, không ít du khách đến Nha Trang, rảo vào các khu xóm để mong tìm lại chút ấm khói từ lửa của những bếp lò bằng đất nung. Nhưng xem ra người dân đã quên dần với bếp lò, quên dần tục lệ thay bếp ông Táo cuối năm. Một phụ nữ địa phương cười, nói “Nhà toàn bếp ga, chẳng lẽ đem vứt?”.
Tường Vi